ĐẠI LÃO HÒA THƯỢNG HƯ VÂN (1840 – 1959)

Thạch Trụ Thiền Tông – Tái Thiết Ngũ Gia Thất Tông, Trụ Thế 120 Năm

Hòa thượng Hư Vân (viết theo chữ Hán: 虛雲) là một trong những bậc thiền sư vĩ đại, mang tính biểu tượng bậc nhất của Phật giáo Trung Hoa thời cận hiện đại. Trải qua ba thế kỷ đầy biến động từ thời nhà Thanh, giai đoạn Dân quốc cho đến thời kỳ thành lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, ngài trụ thế tròn 120 tuổi với 101 tuổi hạ. Hành trạng của ngài là tấm gương bất hủ về hạnh đầu đà khổ hạnh, định lực kim cương, sự hồi sinh của năm dòng thiền lớn và công cuộc trùng tu hàng loạt tổ đình cổ tự hoang tàn.

1. Cuộc Đời và Những Câu Chuyện Ý Nghĩa

Xuất thân kỳ lạ và chí nguyện xuất trần

Hòa thượng Hư Vân họ Tiêu, tên tự là Đức Thanh, hiệu Huyễn Du, sinh vào giờ Dần, ngày 29 tháng 7 năm Đạo Quang thứ 20 (1840) tại huyện Tuyền Châu, tỉnh Phúc Kiến. Phụ thân ngài là Tiêu Ngọc Đường, một vị quan thanh liêm. Thân mẫu ngài tuổi đã cao mới cầu tự trước Quan Âm Bồ Tát, đêm mộng thấy một vị cổ Phật cưỡi cọp nhảy vào phòng rồi mang thai. Ngày ngài chào đời, mẹ ngài hạ sinh một bọc thịt tròn; bà kinh hãi, ngất lịm rồi qua đời ngay sau đó.

Hôm sau, có một ông lão bán thuốc dạo đi ngang qua, dùng dao mổ bọc thịt và cứu được một bé trai khôi ngô tuấn tú. Sự kiện sinh ra từ bọc thịt và sự ra đi sớm của người mẹ đã để lại trong tâm thức ấu thơ của ngài niềm thao thức khôn nguôi về thân phận con người và lẽ vô thường sinh tử.

Từ nhỏ, ngài không màng kinh sử khoa cử mà chỉ say mê đọc kinh sách Phật giáo. Năm 19 tuổi, để trốn tránh việc gia đình ép cưới hai người phụ nữ (họ Điền và họ Đàm) nhằm nối dõi tông đường, ngài đã dứt áo xuất gia tại chùa Dũng Tuyền, núi Cổ Sơn (Phúc Kiến), thọ giới với Hòa thượng Diệu Liên. Trước khi rời đi, ngài đã giữ vẹn nguyên sự thanh tịnh, không hề vướng bụi trần duyên với hai người vợ danh nghĩa.

Khổ hạnh nơi hang đá và đại nguyện “Tam bộ nhất bái” báo hiếu

Sau khi xuất gia, để tránh sự lùng sục của gia quyến, ngài vào ẩn tu nơi hang đá sâu trong rừng núi Cổ Sơn suốt hơn ba năm. Ngài sống đời khắc khổ: uống nước suối, ăn lá thông, cỏ dại, bện cỏ làm áo, trải qua sương tuyết giá rét mà tâm thiền định ngày càng kiên cố. Sau này, gặp được lão hòa thượng Dung Kính khai thị rằng khổ hạnh mù quáng chỉ là pháp chấp, ngài mới rời hang đá đi tham học khắp các chốn tùng lâm.

Thao thức vì công ơn sinh thành chưa báo đáp, đặc biệt là sự hy sinh tính mạng của mẹ ruột khi sinh ra mình, năm 43 tuổi (1882), Hòa thượng Hư Vân phát đại nguyện thực hiện chuyến triều bái: “Tam bộ nhất bái” (đi ba bước quỳ lạy một lạy) từ chùa Phổ Đà Sơn (Chiết Giang) sang Ngũ Đài Sơn (Sơn Tây). Chặng đường dài hàng ngàn dặm, kéo dài suốt gần ba năm ròng rã.

Trong chuyến đi này, ngài trải qua muôn vàn gian nan, đói khát, bệnh tật và bão tuyết. Câu chuyện cảm động nhất diễn ra vào mùa đông năm Quang Tự thứ 10: giữa bão tuyết trắng xóa tại bến đò sông Hoàng Hà, ngài bị cảm lạnh nặng, đói lả và kiệt sức nằm co ro trong một miếu hoang rách nát, cận kề cái chết. Lúc ấy, có một người hành khất tên là Văn Cát xuất hiện, gom cỏ khô nhóm lửa sưởi ấm, nấu cháo vàng bón cho ngài từng thìa, giúp ngài hồi sinh.

Lần thứ hai, khi ngài lâm bệnh thập tử nhất sinh giữa vùng núi non Ngũ Đài Sơn, Văn Cát lại xuất hiện cứu chữa, gánh hành lý giúp ngài đi bộ. Khi ngài hỏi quê quán, Văn Cát chỉ bảo: “Tôi ở Ngũ Đài Sơn, ai ở đó cũng biết tôi”. Đến khi lên đến đỉnh Ngũ Đài Sơn, ngài hỏi thăm các tự viện về người hành khất tên Văn Cát thì các bậc cao tăng mới mỉm cười bảo rằng: “Đó chính là Bồ Tát Văn Thù hóa hiện để thử thách và hộ trì tâm nguyện hiếu đạo của thầy!”. Ngài quỳ lạy rơi lệ, niềm tin nơi Phật pháp càng thêm kiên định.

Đại ngộ tại Cao Mân thiền tự: Cốc rơi chạm đất, dứt bặt phân vân

Năm 56 tuổi (1895), Hòa thượng Hư Vân tham dự khóa thiền thất tại chùa Cao Mân (Dương Châu). Trên đường đi bộ qua bến Hoàng Thiên Bá, ngài trượt chân ngã xuống dòng nước lũ sông Trường Giang cuồn cuộn, trôi dạt chìm nổi suốt một ngày đêm mới được ngư phủ vớt lên, máu ứa ra từ bảy khiếu, thân thể thương tích trầm trọng.

Dù thân thể kiệt quệ, ngài vẫn gắng gượng đến Cao Mân thiền tự. Khi được phân công chức sự trong thiền đường, ngài khéo léo từ chối vì bệnh tật, nhưng quy củ thiền viện nghiêm khắc: thiền chủ coi đó là sự biếng nhác, phóng túng nên đã dùng hương bản đánh ngài tơi bời. Ngài hoan hỷ chịu phạt mà không nửa lời oán thán hay giải thích bệnh duyên.

Ngài đem hết toàn lực gom tâm vào câu thoại đầu: “Người niệm Phật là ai?”, ngày đêm ngồi thẳng như cột đồng, quên hẳn sự đau đớn của thân xác. Trải qua hơn 20 ngày đêm chuyên nhất, thân tâm ngài hoàn toàn thanh tịnh, thấu triệt cảnh giới rỗng lặng.

Đêm thiền thất thứ tám, vào tuần trà thứ sáu, người hộ thất sơ ý làm rớt nước sôi vào tay ngài. Ngài buông tay, chiếc tách trà bằng sứ rơi xuống sàn gạch kêu lên một tiếng chát chúa: “Choang!”. Ngay khoảnh khắc âm thanh ấy vang lên, ngọn lửa nghi tình bao năm tích tụ bỗng chốc vỡ tan, gốc rễ sinh tử hoàn toàn đứt đoạn. Ngài hoan hỷ thốt lên bài kệ đại ngộ nổi tiếng:

Bôi tử lạc địa,

Hưởng thanh minh lượng.

Hư không phấn toái,

Cuồng tâm đương hạ tức.

(Tách rơi chạm đất / Vang tiếng trong ngần / Hư không tan nát / Cuồng tâm lập tức dứt).

Và bài kệ nối tiếp:

Đãng trước quy điều tịnh phá trản,

Cổ gia phá sản cánh vô ngôn.

Xuân đáo hoa hương xứ xứ tú,

Sơn hà đại địa thị Như Lai.

(Rơi vỡ bình hoa, nát tách trà / Cửa nhà tan hoang, dứt bặt lời / Xuân đến hoa thơm giăng khắp lối / Núi sông đất rộng thảy Như Lai).

Pháp nạn Vân Môn kiên cường bất hoại

Một sự kiện chấn động khác trong cuộc đời ngài là “Pháp nạn Vân Môn” xảy ra vào mùa xuân năm 1951 tại chùa Vân Môn (Quảng Đông). Khi ấy ngài đã 112 tuổi. Một nhóm vũ trang nghi ngờ trong chùa cất giấu vũ khí, vàng bạc và điện đài của quân Quốc Dân Đảng nên đã bao vây tự viện, bắt giam chư tăng, đánh đập tra tấn dã man.

Riêng Hòa thượng Hư Vân bị giam trong một căn phòng kín, bị tra tấn nhiều lần bằng gậy sắt, đòn gỗ đến gãy xương sườn, toàn thân đầm đìa máu me. Ngài ngồi kiết già nhập định, bất động không rên một tiếng. Tưởng ngài đã chết, quân lính vứt ngài xuống nền đất lạnh.

Nhưng ngài không chết; ngài nhập định sâu suốt tám ngày đêm, thần thức du hý lên cung trời Đâu Suất nghe Bồ Tát Di Lặc thuyết pháp về “Duy Tâm Thức Định”. Khi ngài xuất định tỉnh lại, thương tích tự lành một cách kỳ diệu trước sự kinh ngạc, run sợ của những kẻ bức hại. Bằng định lực phi thường và tâm từ bi hỷ xả, ngài đã bảo bọc, che chở cho toàn bộ tăng chúng vượt qua thời kỳ thanh trừng khốc liệt nhất.

2. Tác Phẩm và Pháp Ngữ Để Đời

Hòa thượng Hư Vân không chủ trương viết sách lập ngôn để khoe khoang kiến thức; ngài sống trọn vẹn đời sống thực hành thiền tông chân thật. Tuy nhiên, hàng đệ tử đã cẩn trọng ghi chép lại những lời khai thị của ngài thành những tác phẩm kinh điển:

• Hư Vân Hòa Thượng Niên Phổ (虛雲和尚年譜): Bản tự thuật niên phổ ghi lại chi tiết hành trạng 120 năm cuộc đời ngài, từ sự ra đời, những bước chân hoằng pháp, nỗi gian truân cho đến các biến cố lịch sử. Đây được xem là cuốn bách khoa toàn thư sống động về Phật giáo Trung Hoa giai đoạn chuyển giao thế kỷ 19 – 20.

• Hư Vân Lão Hòa Thượng Khai Thị Lục: Tập hợp những lời dạy sắc bén, thẳng thắn của ngài trong các khóa thiền thất. Ngài chỉ rõ phương pháp khán thoại đầu, đập tan lối thiền khẩu đầu (nói suông), bài trừ sự lười biếng và những nhận thức sai lầm về cảnh giới tâm linh.

• Hư Vân Pháp Hối (Pháp ngữ và thi ca): Tập hợp các bài văn bia, câu đối, thi kệ ca ngợi tự tánh, cảnh tỉnh vô thường và phương pháp trị quốc an dân bằng chánh pháp. Lời thơ của ngài mang âm hưởng hùng tráng, thanh thoát của bậc thánh tăng thoát trần.

3. Tầm Ảnh Hưởng To Lớn Đối Với Phật Giáo

• Phục hưng Ngũ Gia Thất Tông: Vào cuối đời Thanh, truyền thống Thiền tông Trung Hoa rơi vào suy đồi nghiêm trọng, các tông phái bị đứt đoạn truyền thừa. Hòa thượng Hư Vân với tư cách là bậc long tượng đã thọ nhận và kế thừa mạng mạch của cả năm dòng phái Thiền lớn (Lâm Tế, Tào Động, Quy Ngưỡng, Vân Môn, Pháp Nhãn), trở thành vị Tổ khôi phục, truyền trao y bát giúp dòng thiền chảy mãi về sau.

• Đại trùng tu lục đại tổ đình: Ngài dành nửa sau cuộc đời để trùng tu hàng loạt ngôi danh lam cổ tự bị hoang phế, đổ nát do chiến tranh và loạn lạc:

  • Trùng tu chùa Chúc Thánh (núi Kê Túc, Vân Nam).

  • Khôi phục Tổ đình Nam Hoa (Quảng Đông) – đạo tràng của Lục Tổ Huệ Năng.

  • Tái thiết Đại Đặng Quang tự (Quảng Đông).

  • Khôi phục Vân Môn Sơn Đại Thánh Tự (nơi khởi nguồn tông Vân Môn).

  • Xây dựng lại Chân Như Thiền Tự trên núi Vân Cư (Giang Tây) – nơi ngài an nhiên viên tịch.

• Thành lập Hiệp hội Phật giáo Trung Quốc (1953): Sau ngày giải phóng Trung Quốc, ngài đứng ra cùng các đại đức thành lập Hiệp hội Phật giáo nhằm đoàn kết chư tăng, bảo vệ cơ sở tự viện và duy trì quyền tự do tín ngưỡng cho tăng ni, Phật tử trước làn sóng biến đổi xã hội.

• Đào tạo thế hệ cao tăng kế thừa vươn tầm thế giới: Đệ tử truyền pháp và y bát của ngài là những nhân vật có tầm ảnh hưởng toàn cầu, tiêu biểu nhất là Hòa thượng Tuyên Hóa (người đem dòng thiền Quy Ngưỡng và Phật giáo Đại thừa hoằng hóa mạnh mẽ tại Hoa Kỳ và phương Tây), Hòa thượng Tịnh Tuệ (khởi xướng dòng Thiền Đời Sống), Hòa thượng Nhất Thành, v.v.