ĐƯỜNG TAM TẠNG PHÁP SƯ HUYỀN TRANG (602 – 664)

Vĩ Đại Bậc Nhất Dịch Kinh Sư – Hành Trình Tây Du Thỉnh Kinh Bất Hủ

Huyền Trang (玄奘), thế gian quen gọi là Đường Tam Tạng, là nhà thám hiểm, nhà địa lý, dịch giả và nhà tư tưởng Phật giáo vĩ đại bậc nhất thế giới. Cuộc đời ngài là một bản trường ca bất hủ về ý chí kiên định vượt qua giới hạn của con người: một thân một mình vượt muôn dặm sa mạc khô cháy, núi tuyết trùng điệp sang Ấn Độ để thỉnh cầu kinh điển chân truyền, mở ra kỷ nguyên vàng son rực rỡ nhất cho sự nghiệp phiên dịch Phật học Á Đông.

1. Cuộc Đời và Những Câu Chuyện Ý Nghĩa

Xuất thân danh môn và sự vượt trội thời niên thiếu

Pháp sư Huyền Trang sinh năm 602 tại Lạc Châu (nay thuộc tỉnh Hà Nam) vào thời nhà Tùy. Ngài họ Trần, tên húy là Vỹ, xuất thân từ một dòng dõi trí thức khoa bảng nhiều đời làm quan lớn. Từ nhỏ, ngài đã thể hiện sự đoan trang, ham chuộng lễ nghĩa, sớm thông hiểu các kinh điển Nho giáo và cổ thư Lão Trang.

Người anh thứ hai của ngài xuất gia tại chùa Tịnh Độ (Lạc Dương). Hằng ngày, Huyền Trang thường theo anh vào chùa học tập kinh điển. Năm 13 tuổi, triều đình nhà Tùy tổ chức kỳ thi sát hạch để tuyển chọn tăng sĩ độ điệp tại Lạc Dương. Vì tuổi còn quá nhỏ, ngài không đủ điều kiện dự thi nhưng vẫn đứng nép bên cổng trường thi với phong thái trang nghiêm, đĩnh đạc.

Quan Thượng thư Trịnh Thiện Quả nhìn thấy lấy làm lạ, liền gọi ngài vào hỏi: “Ngươi muốn xuất gia nhằm mục đích gì?”. Cậu bé Trần Vỹ khẳng khái ngẩng đầu đáp một câu làm kinh ngạc tất cả quan giám khảo: “Ý dục viễn thiệu Như Lai, cận quang di pháp” (Ý con muốn xa thì nối gót Như Lai, gần thì làm rạng rỡ chánh pháp). Cảm kích trước chí khí phi thường ấy, quan thượng thư đã phá lệ đặc cách cho ngài xuất gia.

Thao thức trước mối ngờ giáo pháp và quyết định Tây hành

Sau khi xuất gia và thọ cụ túc giới năm 20 tuổi tại Thành Đô, ngài đi chu du khắp các trung tâm Phật giáo lớn tại Trung Hoa để tham học với các bậc danh tăng. Tuy nhiên, thời bấy giờ, các bản dịch kinh điển từ tiếng Phạn sang tiếng Hán còn nhiều thiếu sót, câu chữ tối nghĩa, các trường phái dịch giải mâu thuẫn lẫn nhau sâu sắc (đặc biệt là sự bất đồng giữa thuyết tính khởi và tính cụ, sự khác biệt về Phật tính trong luận giải Duy Thức).

Ngài đau đáu một niềm thao thức: “Nếu không tìm về chính cái nôi Ấn Độ để tìm bản gốc tiếng Phạn, ắt giáo pháp tại phương Đông mãi mãi chìm trong ngờ vực, chia rẽ”. Ngài cùng một số tăng sĩ dâng sớ lên triều đình nhà Đường (thời vua Đường Thái Tông) xin phép sang Tây Trúc du học, nhưng do đất nước mới thống nhất, biên ải còn căng thẳng nên triều đình nghiêm cấm xuất ngoại. Các tăng sĩ khác thối chí bỏ cuộc, riêng Huyền Trang vẫn kiên định với đại nguyện.

Năm 629 (Trinh Quán năm thứ 3), nhân một nạn đói lớn ở kinh thành, triều đình cho phép dân chúng tản đi bốn phương kiếm sống, Huyền Trang đã trà trộn vào dòng người tị nạn, một mình dấn thân vào hành trình vạn dặm Tây du khi mới 27 tuổi.

17 năm đơn độc sinh tử trên con đường tơ lụa

Hành trình sang Ấn Độ của Huyền Trang là thiên anh hùng ca đẫm mồ hôi và máu:

• Vượt sa mạc Gobi (Sa mạc Bạch Long Đôi): Đây là “vùng đất chết” với cát bay mù mịt, không một bóng cây, chỉ có xương người và xương ngựa làm dấu chỉ đường. Khi đi qua sa mạc, ngài vô tình làm rơi đổ bầu nước duy nhất. Giữa cái nóng như thiêu như đốt, ngài từng có ý định quay đầu lại trạm gác để tìm nước. Nhưng vừa quay ngựa được vài dặm, ngài tự sỉ vả bản thân và lập lời thệ nguyện rúng động trời đất: “Ninh khả Tây hành nhất bộ tử, quyết bất Đông quy bán bộ sinh” (Thà đi về hướng Tây một bước mà chết, quyết không quay về hướng Đông nửa bước để sống). Ngài quay đầu ngựa, dấn thân vào biển cát. Sau bốn ngày năm đêm hoàn toàn không có một giọt nước, môi nứt toác, toàn thân sốt cao mê man, ngài chí tâm trì niệm danh hiệu Bồ Tát Quán Thế Âm và Chú Bát Nhã Ba La Mật Đa. Thần kỳ thay, con ngựa già bỗng đổi hướng dẫn ngài đến một ốc đảo có hồ nước trong vắt và bãi cỏ xanh tươi, cứu ngài thoát khỏi lưỡi hái tử thần.

• Chinh phục dãy Thiên Sơn và Pamir: Ngài phải vượt qua những ngọn núi tuyết quanh năm băng giá ngút ngàn, vực sâu vạn trượng. Đoàn người đồng hành đi cùng ngài bị tuyết lở chôn vùi, rét cóng chết hơn một nửa, nhưng ngài vẫn vượt qua bằng nghị lực phi thường.

• Tình bạn tri kỷ với Quốc vương Cao Xương: Vua Cao Xương là Khúc Văn Thái quá đỗi sùng kính tài năng của ngài nên đã tìm mọi cách giữ ngài ở lại làm quốc sư suốt đời. Để biểu thị ý chí tìm đạo không gì lay chuyển nổi, Huyền Trang đã tuyệt thực suốt ba ngày đêm cho đến khi hơi thở thoi thóp. Quốc vương hoảng sợ, rơi lệ quỳ lạy xin tạ tội, kết nghĩa huynh đệ và chu cấp ngân lượng, ngựa xe, người hầu để ngài tiếp tục lên đường.

Đỉnh cao học thuật tại Tu viện Na Lan Đà và Đại hội Khúc Nữ Thành

Sau hơn ba năm vượt muôn trùng hiểm nguy, ngài đặt chân lên thánh địa Ấn Độ. Ngài đến Đại học Phật giáo Na Lan Đà (Nalanda) – trung tâm học thuật Phật giáo lớn nhất thế giới cổ đại với hơn 10.000 tăng sĩ và học giả.

Tại đây, ngài được Đại sư Giới Hiền (Silabhadra) – bậc cao tăng 106 tuổi, tinh thông tuyệt đỉnh về Duy Thức học – thu nhận làm đệ tử đích truyền. Đại sư Giới Hiền rơi lệ kể lại rằng, ba năm trước ngài mắc bệnh hiểm nghèo đau đớn muốn tự vẫn, nhưng Bồ Tát Quán Thế Âm hiện ra báo mộng: “Ba năm nữa sẽ có một vị tăng từ nước Đại Đường sang cầu học Du Già Sư Địa Luận, con hãy nỗ lực sống để truyền trao giáo pháp cho người ấy”.

Huyền Trang ở lại Na Lan Đà suốt 5 năm, học thông tiếng Phạn, tinh thông tất cả giáo điển Đại thừa, Tiểu thừa, 18 bộ phái Phật giáo cũng như các triết học Vệ Đà, Số Luận, Thắng Luận của Bà La Môn giáo. Nhờ tài năng xuất chúng, ngài được xếp vào hàng ngũ 10 bậc học giả tinh thông hàng đầu tu viện.

Đỉnh cao vinh quang của ngài là tại Đại hội Khúc Nữ Thành (Kanyakubja) do Đại đế Giới Nhật (Harsha) tổ chức. Đại hội quy tụ hơn 20 vị quốc vương, hàng ngàn cao tăng Phật giáo Đại thừa, Tiểu thừa và các học giả Bà La Môn giáo trứ danh. Huyền Trang được suy tôn làm chủ tọa.

Ngài treo bản luận văn Hội Tông Luận và Chế Ác Kiến Luận trước cửa đại hội và tuyên bố: Trong vòng 18 ngày, nếu bất kỳ ai tìm ra được một chữ sai sót hoặc bẻ gãy được lập luận của ngài, ngài xin dâng đầu tạ tội. Suốt 18 ngày đêm biện luận, không một học giả nào có thể phản bác được trí tuệ siêu việt của ngài. Toàn thể đại hội đồng thanh kính phục: phái Đại thừa tôn xưng ngài là Đại Thừa Thiên (Mahayanadeva), phái Tiểu thừa tôn xưng ngài là Giải Thoát Thiên (Moksadeva).

2. Tác Phẩm và Sự Nghiệp Phiên Dịch Vĩ Đại

Năm 645, sau 17 năm bôn ba lưu lạc, vượt qua hơn 110 quốc gia và vùng lãnh thổ, Huyền Trang mang theo hơn 657 bộ kinh điển tiếng Phạn nguyên bản, 150 hạt xá lợi Phật và nhiều pho tượng quý báu vinh quang trở về kinh đô Trường An. Triều đình nhà Đường và hàng vạn dân chúng nghênh đón ngài như một vị anh hùng dân tộc.

Suốt 19 năm cuối đời cho đến khi viên tịch (664) tại chùa Đại Từ Ân và chùa Ngọc Hoa, ngài từ chối lời mời làm quan của Đường Thái Tông, ngày đêm tận tụy lãnh đạo viện dịch kinh:

• Sự nghiệp dịch thuật vô tiền khoáng hậu:

  • Ngài đã dịch thành công 75 bộ kinh luận, tổng cộng gồm 1.335 quyển từ tiếng Phạn sang chữ Hán. Khối lượng dịch thuật của ngài lớn hơn tất cả các dịch giả trước đó cộng lại.

  • Ngài là người mở đầu cho thời kỳ “Tân dịch” trong lịch sử dịch thuật Phật giáo (phân biệt với “Cổ dịch” của ngài Cưu Ma La Thập). Lối dịch của ngài đạt chuẩn mực tuyệt đối về Tín – Đạt – Nhã, vừa trung thành tuyệt đối với nguyên bản tiếng Phạn, vừa uyển chuyển, thanh thoát trong văn phong Hán học.

  • Ngài đặt ra quy tắc dịch thuật nổi tiếng: “Ngũ chủng bất phiên” (Năm trường hợp không dịch nghĩa mà chỉ phiên âm: vì bí mật như thần chú; vì hàm chứa nhiều nghĩa; vì đồ vật không có ở bản địa; vì thuận theo cổ lệ; vì để sinh tâm cung kính).

  • Bộ kinh vĩ đại nhất ngài dịch trước khi viên tịch là Đại Bát Nhã Ba La Mật Đa Kinh (大般若經) gồm 600 quyển – đỉnh cao của tư tưởng Bát Nhã tính Không.

• Bộ luận triết học để đời:

  • Thành Duy Thức Luận (成唯識論): Bộ tác phẩm đồ sộ đúc kết tinh hoa 10 nhà chú giải lớn của Ấn Độ về tư tưởng Duy Thức học của Thế Thân, trở thành nền tảng lập tông cho Pháp Tướng Tông tại Á Đông.

• Đại Đường Tây Vực Ký (大唐西域記):

  • Tác phẩm địa lý, lịch sử và văn hóa vô giá gồm 12 quyển do ngài khẩu thuật, đệ tử Biện Cơ ghi chép lại theo yêu cầu của Đường Thái Tông. Cuốn sách ghi chép tỉ mỉ về địa hình, phong tục, chính trị, tôn giáo và truyền thuyết của 138 quốc gia mà ngài đã đi qua. Đến thế kỷ 19 – 20, các nhà khảo cổ học phương Tây và Ấn Độ (như Alexander Cunningham) đã dựa hoàn toàn vào cuốn sách này để khai quật lại hàng loạt di tích lịch sử bị chôn vùi lãng quên tại Ấn Độ, bao gồm Tháp Đại Bồ Đề (Bodh Gaya), Vườn Lộc Uyển (Sarnath) và chính Đại học Na Lan Đà.

3. Tầm Ảnh Hưởng Sâu Sắc Tới Phật Giáo và Văn Hóa

• Sáng lập Pháp Tướng Tông (Duy Thức Tông Trung Hoa): Cùng với đại đệ tử Khuy Cơ, ngài đã đưa hệ tư tưởng Duy Thức học đạt tới đỉnh cao rực rỡ nhất tại phương Đông, cung cấp một hệ thống phân tích tâm lý học Phật giáo cực kỳ tinh vi, chặt chẽ về 8 thức (A-lại-da thức) và lộ trình tu chứng thành Phật.

• Cứu vãn nguồn tư liệu nguyên bản cho nhân loại: Nhờ các bản dịch của Huyền Trang, hàng trăm bộ kinh điển tiếng Phạn đã được bảo tồn nguyên vẹn sau khi Phật giáo tại Ấn Độ bị suy tàn và các thư viện lớn như Na Lan Đà bị hỏa hoạn thiêu rụi vào thế kỷ 12. Nhiều bản kinh tiếng Phạn ngày nay đã hoàn toàn biến mất, chỉ có thể phục dựng lại thông qua các bản dịch chữ Hán của ngài.

• Biểu tượng văn hóa thế giới: Hành trình thỉnh kinh phi thường của ngài đã trở thành nguồn cảm hứng bất tận cho văn học nghệ thuật, tiêu biểu nhất là kiệt tác văn học Tây Du Ký của Ngô Thừa Ân. Dù hình tượng Đường Tăng trong tiểu thuyết mang nhiều màu sắc hư cấu, nhưng cốt cách thật của Đường Tam Tạng ngoài đời thực còn dũng mãnh, trí tuệ và vĩ đại hơn gấp bội lần.